Entelektüel Sermaye Nedir? Entelektüel Sermaye Unsurları

0
226

Entelektüel Sermaye Kavramı

Sanayi Devrimi’nden günümüze kadar süratle gelişen teknolojinin sonucu olarak işletmeler çağa ayak uydurabilmek, zamanı yakalayabilmek ve de rakiplerinin gerisinde kalmamak için dinamik bir biçimde sürekli yenilenmek zorundadır. Çok değil bundan 50 yıl kadar önce bir işletmeyi ayakta tutmak ve sektördeki rakiplerle mücadele edebilmek için üretim faktörleri olan emek, sermaye ve doğal kaynaklara yatırım yapmak yeterli olmaktaydı. Fakat günümüz koşullarında işletmeler varlıklarını devam ettirebilmek, değer oluşturabilmek ve pazar hacimlerini genişletebilmek için üretim faktörlerinden daha önemli olarak bilgiye ihtiyaç duymaktadır.Bilgi, bugün işletmelerin fark yaratmasını sağlayan, onlara maddi faktörlerden çok daha fazla katma değer sağlayan en önemli unsur durumundadır. Yaşanan bu değişimin sonucu olarak işletmeler artık yatırımlarının büyük kısmını herkesin sahip olabileceği maddi faktörler (fiziksel sermaye, finansal sermaye) yerine bilgiye yani entelektüel sermaye kavramına yapmaktadır.

Bu çalışma entelektüel sermaye kavramının doğuşu, tanımı, entelektüel sermayenin önemi ve unsurları konularında bilgi vermek amacıyla yazılmıştır.

Entelektüel Sermayenin Doğuşu

20.yy ortalarına denk gelen dönem sanayi toplumu dönemi olarak adlandırılırken, Sanayi Devrimi’nin ardından çok hızlı bir şekilde yaşanan gelişim ve değişimler sonucunda bugün, bilgi toplumu sürecinde olduğumuz ifade edilmektedir. Maddi açıdan güçlü olanın sektörde daha fazla söz ve pay sahibi olduğu dönem bilgi toplumuna geçiş ile birlikte son bulmuştur. Artık zenginlik tek başına bir işletmeyi başarılı kılmak için yeterli değildir. Günümüzde en iyi enformasyona sahip olan, yada bilgiyi en doğru kullanan şirketlerin fark yaratarak başarıya ulaştığını görüyoruz. Wal-Mart, Microsoft ve Toyota’nın büyük şirketler haline gelmesinin nedeni Sears, IBM ve General Motors’dan daha zengin olmaları değildi. Aslında durum tam tersiydi; ama onlar maddi ya da finansal varlıklardan çok daha değerli bir şeye sahiptiler: Entelektüel Sermaye. ¹

Entelektüel Sermaye Tanımı

Entelektüel Sermaye kavramını kullanan ilk kişi 1969 yılında John Kenneth Galbraith’dir. Bugüne kadar hakkında pek çok farklı tanım yazılıp çizilmiş, üzerinde fikir birliğine varılan ortak bir tanım bulunmayan entelektüel sermaye için en fazla kabul göreni Thomas A. Stewart tarafından yapılmıştır. Buna göre entelektüel sermaye, “Zenginlik yaratmak üzere kullanıma sokulabilen entelektüel malzemedir, yani bilgi, enformasyon, entellektüel mülkiyet ve deneyimdir.“ ²

Günümüzde işletmeler fiziksel, finansal ve entelektüel olmak üzere üç çeşit sermaye kullanmaktadır. Burada fiziksel sermaye, işletme binası, fabrika, makine gibi varlıkları, finansal sermaye bilançodaki nakit akışı, yatırımlar, borç ve alacaklar gibi varlık kalemlerini temsil ederken, entelektüel sermaye maddi olmayan varlıkları ve bunların yarattığı katma değerleri ifade etmektedir. İçinde bulunduğumuz dönem bilgi çağıdır ve daha önce söylediğimiz gibi bizler bilgi toplumuyuz.

entelektüel sermaye

Entelektüel Sermaye kavramını tam olarak kavrayabilirsek bilgiyi kullanarak nasıl katma değer yaratabileceğimizi, stratejik olarak üzerine düşmemiz gerekenleri daha iyi anlarız. 2000’lerin başında piyasa değeri olarak inanılmaz boyutlarda olan Fin elektronik şirketi Nokia’nın bugün Apple, Samsung gibi markaların gerisinde kalması onlardan daha az finansal yada fiziksel sermayeye sahip olmasından değil, Apple ve Samsung’un bilgi çağına ayak uydurarak entelektüel sermayeyi iyi yönetmesindendir. Bundan 20-30 yıl önce dünyanın en büyük şirketlerinden olup bugün esamesi dahi okunmayan pek çok şirket örneği mevcuttur.

Aynı şekilde piyasada çok fazla söz sahibi olmayan, kısıtlı imkanları olan bir ilaç şirketi bulduğu yeni bir ilaçla milyar dolarlık satış yapabilir. İşte bu örnek Edvinsson’ın tanımını “değere dönüşebilen bilgi”³ olarak yaptığı entelektüel sermaye kavramına, maddi olmayan varlık olan bilgi kullanılarak yaratılan katma değere çok güzel bir örnektir. Bilgi çağında yani günümüzde şirketleri incelediğimizde bilançodaki varlık kalemleri ile piyasa değerleri arasında farklılık olduğunu görüyoruz. Buradan hareketle “entelektüel sermaye bir işletmenin sahip olduğu maddi olmayan varlıklardır ve entelektüel sermaye bir işletmenin defter değeri ile piyasa değeri arasındaki farktır”⁴ diye de tanımlama yapılmıştır.

Entelektüel sermaye dinamik ve soyut bir kavramdır. Bu özellikleri sebebiyle üzerinde net olarak bir tanımlama yapmak zordur. Özetleyecek olursak entelektüel sermaye, kaynağında değere dönüşebilen bilgi olan ve maddi olmayan varlıktır. Ayrıca işletmenin bünyesinde barındırdığı fikirleri stratejik olarak etkin bir biçimde kullanarak yeni katma değerler yaratması, pazar hacmini genişletmesi, rakiplerine karşı avantaj sağlaması olarak da ifade edebiliriz.

Entelektüel Sermayenin Önemi

İşletmelerde çalışan kişiler, sahip oldukları bilgi, yetenek ve yeterlilikleriyle işletmeler için potansiyel başarı kaynağıdır. Entelektüel sermaye ile işletme başarısı arasında direkt olarak ilişki vardır. Günümüzün en büyük şirketlerine baktığımız zaman en yetenekli ve en donanımlı insanları istihdam ettiklerini görüyoruz. Toyota, Microsoft ve Wal-Mart gibi şirketler her yıl 130 milyar doların üstünde bir sermayeyi eğitime harcamaktadır. Bu durum entelektüel sermayenin işletmeler için önemini göstermektedir.

Entelektüel sermaye kara dönüştürülebilme potansiyeli olan bilgidir. Bu potansiyel çalışanların almış olduğu eğitimler sonucu edindiği bilgi birikimi, yaptıkları yenilikler, yaratıcılık gibi maddi olmayan entelektüel varlıkları kapsar. Buradan anlaşıldığı üzere işletmeler maddi varlıklarının ötesinde maddi olmayan varlıklarla daha fazla değer yaratabilmektedir. Maddi olmayan varlıklarla değer yaratabilmek ekonomik açıdan çok daha avantajlıdır. Bu sebeple özellikle son on yıl içerisinde işletmeler yatırımlarını, kalite ve insan kaynakları gibi maddi olmayan varlıklara yapmaktadır.

Entelektüel Sermaye Unsurları

Entelektüel sermaye için geçmişte farklı sınıflandırmalar yapılmasına karşın, Stewart, Bontis, Saint Onge gibi yönetim bilimciler bunu genişleterek müşteri sermayesi ve yapısal sermayeyide eklemiş ve bu sınıflandırma günümüzde geçerliliğini korumaktadır. Bu çalışmada bugün kabul edilen üç unsur, insan sermayesi, yapısal sermaye ve müşteri sermayesi incelenecektir.

Aşağıda verilen tablo 1’de zamanla entelektüel sermaye üzerine yapılan sınıflandırmaları görmek mümkündür. Tabloda görüldüğü üzere insan, müşteri ve yapısal sermayenin daha çok kabul edildiğini görmekteyiz.

Kaynak: Yrd. Doç. Dr. Alparslan Şahin Görmüş, “Entelektüel Sermaye ve İnsan Kaynakları Yönetiminin Artan Önemi”, Afyon Kocatepe Üniversitesi İİBF Dergisi, 2009, s. 62.
İnsan Sermayesi

Teknoloji ne kadar hızla gelişirse gelişsin işletmelerde otomasyon kas gücünün yerini almaya başlasa da nitelikli, eğitimli ve yaratıcı insan gücüne her zaman ihtiyaç vardır. Özellikle de bilgi çağını yaşadığımız bugünlerde bu ihtiyaç artarak devam etmektedir.
İşletmeye katma değer yaratma potansiyeli olan ve pazardaki rakiplere karşı rekabet üstünlüğü sağlamaya yardımcı, çalışanların sahip olduğu her türlü bilgi, fikir, yetenek ve yaratıcılık gibi unsurlar insan sermayesini oluşturur.

Meritum Projesi olarak da bilinen Avrupa’daki üniversitelerden araştırmacıların yaptığı tanıma göre insan sermayesi “Çalışanların işten ayrıldıklarında yanlarında götürdüğü bilgi, beceri ve deneyimlerdir.” ⁵ Bu niteliklerin bazıları yenilikçilik seviyesi, motivasyon, azim, öğrenme kapasitesi, zeka düzeyi gibi kişiye özel olabilirken bazıları ise geneldir. Edvinsson entelektüel sermayeyi bir ağaca benzeterek insan sermayesini bu ağacın gelişmesini sağlayan özsu olarak tanımlamıştır.⁶

İşletmeler insan sermayesini artırmak için bilgi düzeyi yüksek, donanımlı, yaratıcılık yeteneği olan, müşteri ihtiyaçlarını iyi analiz edip bunları karşılayabilecek kabiliyette kişileri işe alırlar. Ayrıca mevcut çalışanlarına sürekli eğitimler verip değer yaratan kişileri şirket bünyesinde tutabilmek için gerekli iyileştirmeleri yapmak durumundadır. Örneğin bir yazılımcı, yeterli donanıma sahip, bununla birlikte yaratıcılık yeteneği, analiz, sezgi gibi özellikleri gelişmişse piyasayı iyi analiz edip insanların hayatını kolaylaştıracak, milyonlarca belkide milyarlarca insana hitap eden bir uygulama yazarak maddi açıdan fazla bir sermaye harcamadan çok büyük katma değer yaratabilir. İşte bu örnek insan sermayesinin önemini net bir biçimde vurgulamaktadır.

Stewart insan sermayesini anlatmak için aşağıda gösterilen tablo 2’yi oluşturmuştur.

insan sermayesi
Kaynak: Thomas A. Stewart, Entellektüel Sermaye, Çev: Nurettin Elhüseyni, Mess Yayınları, Yayın No: 258, İstanbul, 1997, s. 98.

Tablonun sol alt karesinde bulunan bölüm düz ve yarı kalifiye elemanları temsil etmektedir. İşletme bu tipten çalışanlara ihtiyaç duyabilir fakat bu kişilerin işletme başarısına net bir katkısı yoktur. Bu kısıma dahil olup işletmeden ayrılan birinin yerine geçebilecek pek çok aday bulmak mümkündür.

Sol üst karede yer alan çalışanlar, büro işleri, hesap denetimi, kalifiye işçiler gibi öğrenilmesi zaman alan işlerle ilgilenen fakat ipleri elinde olmayan kimseleri temsil eder. Bu kişilerin yerleri zor dolabilir fakat yaptıkları işlerin müşteriler için pek bir önemi yoktur.

Sağ alt karedeki çalışanlar müşterilerin ilgilendiği, önem verdiği işlerden sorumludur. Fakat bu kişilerden piyasada çok olduğu için yerleri kolayca doldurabilir. Örneğin bir kitabın kapağının dikkat çekici olması müşterilerin ilgisini çeker ama piyasada bu işi yapabilecek çok insan bulmak mümkündür.

Sağ üst kare ise şirketin insan sermayesini temsil eder. İşletmenin pazarda sağlam bir duruş sergilemesini, müşterilerin rakipler yerine o şirketi tercih etmesini sağlayan yüksek katma değerli ve yeri zor dolan kişilerdir. Bu tipten çalışanların bulunması zor, eldekilerin ise kaybedilmemesi gerekir.

Yapısal Sermaye

Yapısal Sermaye firma içerisinde saklanan bilgidir. İşletme içerisindeki sistem, veritabanı, işletme kültürü, dökümantasyon gibi ögeleri vardır. Şirket içerisinde çalışan kişiler yüksek potansiyelli, yetenekli, iyi eğitim görmüş kimseler olabilir fakat şirket için bu yetenekleri ortaya çıkartıp onlardan yararlanacak yapı oluşmadıkça bunların entelektüel sermayeye bir katkısı yoktur. Buradan hareketle entelektüel sermaye, yapısal sermaye ve insan sermayesinin birlikte değerlendirilmesiyle gelişir. Yapısal sermayeyi oluşturan unsurlar aşağıda verilmiştir.

Entelektüel Mülkiyet ögeleri;

  • Patentler
  • Telif Hakları
  • Ticarı Sırlar
  • Logolar
  • Dizayn Hakları

Altyapı varlıkları;

  • İşletme Kültürü
  • Bilgi Sistemleri
  • Ağ Sistemleri
  • Finansal İlişkiler
  • Yönetim Felsefesi
Müşteri Sermayesi

Bazı yönetim bilimciler tarafından ilişkisel sermaye olarak da ifade edilen müşteri sermayesi, işletmenin kendisine katma değer sağlayacak tüm paydaşlarla uyumlu bir ilişki içerisinde olmasıdır. Bu paydaşlar içerisinde müşteri, ortaklar, yatırımcılar, tedarikçiler gibi unsurlar bulunur.

Günümüzde işletmelerin planlamalarına yön veren, sürekli ilişki içerisinde olduğu en önemli ve en belirgin unsur müşterilerdir. Müşteri bağlılığı işletmeler için çok önemlidir. Yeni bir müşteri bulmak zor ve pahalı, var olan müşteriyi elde tutmak ise daha kolaydır. Ayrıca belirli bir kemik müşteri kitlesine sahip olan şirketler, müşterilerinin çevrelerine önermeleri sayesinde bedava tanıtım ve reklam yapmış olurlar. Bu reklamlar firmanın paralar harcayarak yapabileceği reklamlardan çok daha etkilidir.

Markalar, müşteri sermayesi ve bağlılığı için oldukça önemlidir. Örneğin Selpak bir peçete markasıdır fakat toplumumuz içerisinde dikkat ederseniz insanlar birbirinden peçete isterken çoğunlukla “Peçete verir misin?” demek yerine “Selpak verir misin?” demektedir. Bu örnek müşteri sermayesinde marka’nın önemini vurgulamaktadır.

Müşteri Sermayesi’nin unsurları aşağıdaki gibidir:

  • Markalar
  • Müşterileri
  • Müşteri Bağlılığı
  • Şirket Adları
  • Tedarik Kanalları
  • Yatırımcılar
  • Lisans Anlaşmaları
  • Franchising

Yukarıda açıkladığımız insan sermayesi, yapısal sermaye ve müşteri sermayesi unsurları incelendiğinde müşterilerin, firmaya katma değer yaratma da olmazsa olmaz unsur olduğu açıktır. Buradan yola çıkarak müşteri sermayesinin entelektüel sermaye kullanılarak başarı elde etme yolunda kilit bileşen olduğunu söyleyebiliriz.

Entelektüel Sermaye ölçülebilir mi?

Entelektüel sermaye kavramı işletme içerisindeki maddi olmayan varlıkları ifade ettiğinden ölçülmesi çok kolay olmasa da bu konu hakkında pek çok yöntem geliştirilmiştir. Entelektüel sermayenin ölçümünde farklı yöntemler kullanılması farklı sonuçlar elde edilmesine yol açabilir. Bu nedenle her işletmenin kendisine özgü, en uygun hesaplama yöntemini seçip uygulaması gerekir.

Entelektüel sermaye kavramını tanımlarken işletmelerin defter değeriyle piyasa değerinin farklı olduğunu bu farkın entelektüel sermayeyi temsil ettiğini belirtmiştik. İşte bu yöntem entelektüel sermayenin en anlaşılır ölçüm yöntemidir ve oldukça sık kullanılmaktadır. Biraz daha açmak gerekirse, bir firmanın piyasada var olan değerinden muhasebe kayıtlarındaki değerini çıkartırsak aradaki fark bize şirketin sahip olduğu entelektüel sermayeyi verir.
Entelektüel sermaye ölçümünde kullanılan diğer yöntemler:

  • Piyasa Değeri / Defter Değeri Oranı
  • Piyasa Değeri İle Defter Değeri Arasındaki Fark
  • Tobin’in q Oranı
  • Maddi Olmayan Varlık Değerlerinin Hesaplanması
Entelektüel Sermaye Özet

Bilginin çok önemli yer tuttuğu, fikirlerin değere dönüşebilme potansiyelinin yüksek olduğu günümüz dünyasında şirketler yatırımlarını fiziksel ve finansal yatırımlardan çok maddi olmayan varlıkları temsil eden entelektüel sermayeye yatırmaktadırlar. Artık şirketler nitelikli insanlar istihdam ederek onların sahip olduğu bilgi, deneyim, yaratıcılık ve fikirlerden en yüksek verimde yararlanarak büyük katma değerler yaratabilmektedir.

Geçmişte piyasanın önde gelen kuruluşlarından olup bugün adı unutulan pek çok şirket yeterli zenginliğe sahip olmadığı için değil, bilgi çağını yaşadığımız bu dönemde entelektüel varlıklara yatırım yapmadığı için tarihe karışmıştır. Aynı şekilde eskiden hiç bilinmeyen şirketler yarattığı fikirlerle bugün dünyanın en büyük kuruluşları arasındadır. Entelektüel sermaye, şirket içerisinde kara dönüşme potansiyeli olan bilgidir. Aynı zamanda firmaların piyasa değeri ile defter değeri arasındaki farktır. Entelektüel sermaye ile ilgili geçmişten günümüze pek çok farklı sınıflama yapılmıştır ancak bugün insan sermayesi, müşteri sermayesi ve yapısal sermaye olarak üç unsura ayrılmıştır.

İnsan sermayesi, işletmelerin istihdam ettiği kişilerin sahip olduğu her türlü bilgi, donanım, fikir ve yetenektir. İyi nitelikte elemanlara sahip olan şirketler, çalışanlarının yeteneklerinden yararlanabilirse şirket büyük katma değerler sağlayabilir. Bugün en büyük şirketlerin çalışanlarına baktığımızda bireysel anlamda potansiyeli çok yüksek kişiler olduğunu görmekteyiz.

Yapısal sermaye, şirket içerisinde saklı olan bilgileri ifade eder. Bir işletme çok iyi niteliklere sahip olan çalışanları barındırabilir fakat bu kişilerin yeteneklerini ortaya çıkaracak ortamı oluşturmadığı sürece bunların entelektüel sermayeye bir katkısı yoktur.

Müşteri sermayesi ise işletmenin katma değer yaratmasına yardımcı tüm paydaşlarla uyumlu bir biçimde çalışmasıdır. Bu paydaşların başında müşteriler olmakla beraber, ortaklar, yatırımcılar, lisans anlaşmaları gibi unsurlarda bulunur. Entelektüel sermaye maddi olmayan bir varlık olduğundan ölçülmesi zordur fakat yine de bu ölçüm için bazı yöntemler mevcuttur. Bunlardan en basit ve anlaşılır olanı şirketin piyasa değerinden defter değerinin çıkarılması yöntemidir.

İlginizi çekebilir: Komandit Şirket Nedir? Komandit Şirket Özellikleri

KAYNAKÇA

¹ Thomas A. Stewart, Entellektüel Sermaye, Çev: Nurettin Elhüseyni, Mess Yayınları, Yayın No: 258, İstanbul, 1997, Önsöz

² Stewart, a.g.e., s.XII

³ Yrd. Doç. Dr. M. M. Tuncer Çalışkan, “Bilgi Ekonomisinde Entelektüel Sermaye: Borsa İstanbul’da Bankacılık Sektörü Uygulaması”, Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 3, Eylül 2015, s.123.

⁴ Yrd. Doç. Dr. Sami Karacan, Entellektüel Sermaye’nin Muhasebeleştirilmesi ve Finansal Tablolarda Sunulması, Orient Yayınları, Ankara, Şubat 2007, s.13.

⁵ “Understanding Corporate Value: Managing and Reporting Intellectual Capital”, Cranfield University , https://www.cimaglobal.com

⁶ Gül Kaya, “Entelektüel Sermaye Bağlamında Bilgi Yönetimi Stratejileri”, Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013, sf. 8.

CEVAP VER

Yorumunuzu buraya girin
Adınızı buraya girin